Aleksander Alechin (1892–1946)

„Był człowiekiem, który nie grał partii – on je pisał krwią historii.”

Aleksander Alechin 1927-1935 1937-1946

Aleksander Aleksandrowicz Alechin urodził się 31 października 1892 roku w Moskwie, w zamożnej, inteligenckiej rodzinie. Od początku jego życie było pełne skrajności: komfort dzieciństwa, brutalność wojny, rewolucja, emigracja, wielkie zwycięstwa, polityczne oskarżenia, samotność i śmierć w portugalskim hotelu w Estoril, z szachownicą stojącą obok niedopitej filiżanki kawy.

Jego legenda rodzi się jednak nie z biografii, lecz z tego, co robił na 64 polach. Alechin należał do grona tych nielicznych szachistów, o których można powiedzieć, że nie tylko grali szachy – oni je tworzyli na nowo.

Geniusz w czasach, które nie były dla geniuszy

Aleksandr Alechin wchodził na scenę szachową w epoce, gdy wciąż dominowały idee Steinitza i klasyczna logika Capablanki. Z jednej strony stał więc chłodny, niemal matematyczny porządek pozycji, z drugiej – porywy romantyzmu sprzed lat. Alechin połączył te światy, tworząc nowy model szachowego geniuszu: agresję opartą na logice, kombinacje wyrastające ze strategii, a nie z przypadku.

Łączył w sobie sprzeczności: potrafił grać cicho i profilaktycznie jak Nimzowitsch, by po kilkunastu ruchach uruchomić lawinę taktycznych motywów. Jego partie często zaczynały się spokojnie, a kończyły się wybuchem, który wyglądał jak cud — ale wcześniej był przygotowywany przez dziesiątki subtelnych, niewinnych z pozoru decyzji.

Kontrast z Capablanką – dwa modele geniuszu

Mecz o mistrzostwo świata w 1927 roku między Alechinem a José Raúlem Capablanką nie był tylko spotkaniem dwóch wielkich szachistów. Był starciem dwóch całkowicie odmiennych wizji szachów.

Capablanca pokazywał szachy „takie jakie są” – czyste, przejrzyste, bez zbędnych ozdób. Aleksandr Alechin pokazywał szachy „takie, jakie mogą się stać”, gdy dopuści się do głosu wyobraźnię, odwagę i gotowość do wchodzenia w złożone struktury.

Zamiast prostego antagonizmu historia szachów zyskała równowagę. Jeden był mistrzem prostoty, drugi mistrzem złożoności – i obaj na zawsze pozostali w centrum szachowego wszechświata.

Styl gry: presja, dynamika i wybuch w punktach krytycznych

Wbrew obiegowym opiniom Alechin nie był „szaleńcem taktyki”. Jego kombinacje miały zawsze strategiczne korzenie. Był mistrzem wywierania ciągłej presji – tak długo wzmacniał swoją pozycję, aż ta „nie wytrzymywała” i otwierała się na kombinacyjne uderzenia.

• Związania i nadciśnienie — Alechin uwielbiał ustawienia, w których figura przeciwnika była związana lub ograniczona, a on stopniowo dokładał kolejne ciężary do pozycji rywala.
• Manewrowanie w strukturach zamkniętych — tam, gdzie wielu mistrzów widziało „nic się nie dzieje”, Alechin widział sieć możliwości, pułapek i planów długoterminowych.
• Komplikacje jako narzędzie, nie cel — nie wchodził w taktykę dla efektu. Komplikacje miały zadanie praktyczne: zmusić przeciwnika do decyzji, w których łatwo o błąd.
• Psychologiczny styl gry — starał się prowadzić partię w taki sposób, by uderzyć tam, gdzie przeciwnik czuje się niepewnie: w słabo znanych strukturach, nietypowych pozycjach, „gęstym” środku gry.

Jeśli Capablanca był mistrzem jasnego dnia, Alechin panował nad półcieniem – tam, gdzie pozycja była jeszcze poprawna, ale już nie całkiem zrozumiała.

„To ja byłem robotnikiem szachów, Capablanca był geniuszem. Czasem robotnik musi zdetronizować geniusza.”

Mecz 1927 – zmiana epoki

Przed meczem w Buenos Aires większość świata szachowego uważała, że Capablanca obroni tytuł bez większego problemu. Był niemal niepokonany, grał „bezbłędne szachy”, a wielu ekspertów twierdziło, że „nikt nie może go ograć w długim meczu”.

Aleksandr Alechin przygotowywał się miesiącami. Studiował partie Capablanki, szukał pozycji, których Kubańczyk nie lubił: zamkniętych, niejasnych, wymagających długiego manewrowania. Nie atakował „geniusza prostoty” tam, gdzie ten był najsilniejszy — w klarownych pozycjach — lecz tam, gdzie czuł się stosunkowo mniej komfortowo.

Wynik meczu był jedną z największych niespodzianek w historii szachów — ale nie był przypadkiem. Był efektem pracy, przygotowania i doskonałego zrozumienia psychologii rywala.

Mecz z Maxem Euwe – sensacja 1935

Po latach dominacji Alechina świat szachów doczekał się jednej z największych niespodzianek. W 1935 roku tytuł rzucił mu Max Euwe – holenderski mistrz o reputacji człowieka niezwykle uporządkowanego, świetnie przygotowanego i odpornego psychicznie. Mecz rozegrano w wielu miastach Holandii, co nadawało mu wyjątkowy, „wędrowny” charakter.

Alechin długo kontrolował przebieg pojedynku, ale Euwe stopniowo znajdował właściwy rytm i odrabiał straty. Ostatecznie to właśnie Holender wygrał mecz wynikiem 15½–14½, a Alechin po raz pierwszy utracił koronę mistrza świata.

Rewanż 1937 – powrót na tron

Dwa lata później doszło do rewanżu – ponownie na terenie Holandii. Tym razem Alechin wyglądał jak człowiek, który wrócił z jasnym celem: odzyskać tytuł i zamknąć rozdział porażki. Od pewnego momentu narzucił tempo, a jego presja w partiach „na wyniszczenie” okazała się dla Euwe zbyt ciężka.

W 1937 roku Alechin wygrał zdecydowanie 15½–9½ (przy 25 partiach), odzyskując koronę i rozpoczynając swoją drugą, ostatnią erę panowania. Ten dublet meczów z Euwe jest ważny, bo pokazuje Alechina w pełnej skali: od chwili słabości, przez upadek, aż po bezwzględny powrót na szczyt.

Życie w cieniu wojny i polityki

Kariera Alechina była ściśle spleciona z historią XX wieku. Po wybuchu rewolucji w Rosji opuścił ojczyznę. Z arystokraty i przedstawiciela elity Imperium Rosyjskiego stał się emigrantem, wędrowcem bez stałego miejsca, człowiekiem, który szukał schronienia w szachach i turniejowych salach.

W czasie II wojny światowej brał udział w turniejach organizowanych na terenach kontrolowanych przez III Rzeszę. Po wojnie zarzucono mu współpracę propagandową, m.in. w formie antysemickich artykułów podpisanych jego nazwiskiem. Do dziś trwają dyskusje, na ile teksty te były rzeczywiście jego autorstwa, na ile zaś wynikały z nacisku lub późniejszych manipulacji.

Jasne jest jedno: ostatnie lata życia Alechina upłynęły w atmosferze osamotnienia, politycznej nagonki i niepewności. Mimo to wciąż marzył o powrocie na szczyt – przede wszystkim o meczu z kolejnym wielkim mistrzem, reprezentantem nowej epoki: Botwinnikiem.

Tajemnicza śmierć w Estoril

23 marca 1946 roku znaleziono Alechina martwego w hotelu w Estoril, w Portugalii. Siedział w fotelu, przy stole, na którym leżała szachownica z rozpoczętą analizą i filiżanka niedopitej kawy.

Oficjalną przyczyną śmierci miały być problemy z sercem lub zadławienie się jedzeniem, ale wokół jego odejścia narosło wiele teorii: od naturalnego zgonu, przez skrajną samotność i wyczerpanie, aż po hipotezy związane z polityką i służbami specjalnymi. Żadna z nich nie została ostatecznie potwierdzona.

Pozostał obraz człowieka, który odszedł tak, jak żył – z szachami przy sobie, w drodze, z niedokończonymi planami i partiami.

Dziedzictwo Alechina

Wpływ Alechina na rozwój szachów jest ogromny. Jego partie do dziś stanowią materiał obowiązkowy dla każdego, kto chce zrozumieć dynamikę i sztukę ataku opartą na strategii.

• Fischer podziwiał jego agresję, przygotowanie debiutowe i precyzję liczenia wariantów.
• Tal czerpał z jego ducha kombinacji, choć przekształcił go w jeszcze bardziej ryzykowną, romantyczną formę.
• Kasparow łączył jego dynamikę z nowoczesną przygotówką komputerową, rozwijając jego idee w epoce informatycznej.
• Karpow przejął od Alechina umiejętność długiego nacisku pozycyjnego i wygrywania „bez widocznego błędu przeciwnika”.

Jego partie nie starzeją się – zmieniają się tylko komentarze, którymi je opisujemy. Logika, która za nimi stoi, pozostaje żywa.

Dlaczego warto czytać Alechina?

Partie i komentarze Alechina należą do najbogatszych źródeł wiedzy o:

• tworzeniu ataku od zera,
• złożonej taktyce i kombinacjach,
• głębokiej grze strategicznej połączonej z dynamiką,
• psychologii walki na najwyższym poziomie.

„Alechin nie grał partii – on pisał poematy taktyki.”

Książki Alechina

• Alechin Aleksander "W drodze na szachowe wyżyny"
  W drodze na szachowe wyżyny to jedna z najciekawszych i najbardziej inspirujących książek Aleksandra Alechina.

Najsłynniejsze partie

• Alechin – Capablanca, Buenos Aires 1927 — symbol zmiany epoki i triumfu przygotowania nad „naturalnym” geniuszem.
• Alechin – Bogoljubow (mecze o MŚ) — pokaz, jak wykorzystać przewagę pozycyjną do stworzenia konieczności taktycznej.
• Alechin – Nimzowitsch, San Remo 1930 — klasyczna walka idei: hipermodernizm kontra aktywne, dynamiczne centrum.
• Alechin – Euwe, Holandia 1935 — sensacyjny zwrot, w którym uporządkowana gra Euwe przerwała pierwsze panowanie Alechina.
• Alechin – Euwe, Holandia 1937 — rewanż i zdecydowany powrót Alechina na tron po dwóch latach przerwy.

Dane biograficzne

Alechin nie szukał piękna w szachach — on je tworzył.

Alexander Alechin – fotografia z ok. 1918, domena publiczna, via Wikimedia Commons