David Bronstein (1924–2006)

Geniusz, który prawie został mistrzem świata 

David Ionowicz Bronstein należał do najbardziej utalentowanych i oryginalnych szachistów XX wieku. W 1951 roku był o krok od zdobycia tytułu mistrza świata – zremisował mecz z Michaiłem Botwinnikiem 12–12, co do dziś uchodzi za jeden z najbardziej dramatycznych pojedynków o koronę. Jednocześnie jego wpływ na rozwój idei szachowych, zwłaszcza w zakresie obrony królewsko-indyjskiej i szachów dynamicznych, sprawił, że wielu graczy i historyków uważa go za jednego z najważniejszych twórców „Złotej ery mistrzów”.

Kreator nowoczesnych szachów, współtwórca obrony królewsko-indyjskiej i autor jednej z najważniejszych książek w historii.

Od biednego chłopca z Ukrainy do światowej czołówki

David Bronstein urodził się 19 lutego 1924 roku w Białej Cerkwi (dzisiejsza Ukraina), w skromnej rodzinie żydowskiej. Szachy poznał jako sześciolatek dzięki dziadkowi, a w wieku kilkunastu lat był już jednym z najmocniejszych juniorów regionu. Jego talent rozwinął się w Kijowie pod okiem doświadczonego mistrza Aleksandra Konstantinopolskiego

W 1940 roku, mając zaledwie 16 lat, zajął drugie miejsce w Mistrzostwach Ukrainy, tuż za Isaakiem Bolesławskim, z którym zaprzyjaźnił się na całe życie – przy szachownicy i poza nią. Wynik ten dał mu tytuł mistrza ZSRR.

Lata wojny przerwały jego plany studiowania matematyki, ale po zakończeniu działań wojennych Bronstein szybko wrócił na szachowe salony. W drugiej połowie lat 40. jego nazwisko regularnie pojawiało się na czołowych miejscach najważniejszych turniejów ZSRR i Europy.

Kandydat na mistrza świata – droga do meczu z Botwinnikiem

System wyłaniania pretendenta do tytułu mistrza świata opierał się wtedy na turniejach międzystrefowych i turniejach kandydatów. Bronstein wygrał Turniej Kandydatów w Budapeszcie 1950, uzyskując prawo do meczu z panującym mistrzem – Michaiłem Botwinnikiem.

Zwycięstwo to nie było przypadkiem. Bronstein słynął z niezwykłej kreatywności oraz odwagi w debiucie – potrafił przygotować nową ideę, którą zaskakiwał rywali w już „przeanalizowanych” wariantach. W czasach, gdy dominował styl pozycyjny, jego podejście do szachów było świeże, pełne dynamiki i oryginalnych poświęceń.

Mecz o mistrzostwo świata 1951 – najbliżej korony

Mecz Botwinnik – Bronstein rozegrano w Moskwie w 1951 roku i był to pierwszy pojedynek o tytuł prowadzony już w pełni pod egidą FIDE. Grano systemem do 24 partii, z zasadą, że przy wyniku 12–12 mistrz świata zachowuje tytuł.

Mecz okazał się jednym z najbardziej fascynujących w historii: aż 10 partii zakończyło się wynikiem rozstrzygniętym, a prowadzenie przechodziło z rąk do rąk. Bronstein nie bał się wchodzić w ulubione systemy Botwinnika, a czasami przyjmował jego „własne” ustawienia, zaskakując czempiona przygotowaniem i odwagą.

Po 22. partii Bronstein prowadził 11,5–10,5 i był o krok od zdobycia tytułu. W dwóch ostatnich partiach przegrał jednak raz i raz zremisował, co doprowadziło do wyniku 12–12. Formalnie mistrzem świata pozostał Botwinnik, ale w oczach wielu kibiców i ekspertów Bronstein był moralnym współzwycięzcą tego meczu.

Zurych 1953 – legendarny turniej i legendarna książka

Dwa lata później Bronstein zagrał w słynnym turnieju kandydatów w Zurychu (1953), uważanym za jeden z najmocniejszych turniejów w dziejach. Choć ostatecznie zwyciężył Wasilij Smysłow, to właśnie Bronstein rozsławił to wydarzenie dzięki swojej książce „Zurich International Chess Tournament 1953”

Jego komentarze były inne niż większość literatury tamtych czasów:

• zamiast suchych wariantów – idee, plany i psychologia walki,
• zamiast kilometrowych analiz – wyjaśnienie, co zawodnik „czuł” w danej pozycji,
• zamiast jedynej „prawdy komputerowej” – kilka możliwych dróg myślenia.

Do dziś wielu szachistów – od ambitnych amatorów po arcymistrzów – uważa, że jest to jedna z najlepszych książek szachowych w historii.

Styl gry – artysta dynamiki

David Bronstein był przeciwieństwem „suchych” teoretyków. Kochał szachy za wolność i twórczość. W jego partiach często pojawiały się:

• nieoczekiwane poświęcenia pionów i figur za inicjatywę,
• śmiałe przełomy pionowe w centrum,
• dynamiczne ustawienia w obronie królewsko-indyjskiej i gambitach,
• złożone końcówki, w których liczyła się przede wszystkim aktywność figur.

Wspólnie z Bolesławskim i Gellerem wniósł ogromny wkład w rozwój obrony królewsko-indyjskiej, która z „podejrzanego” otwarcia stała się jednym z głównych wyborów na najwyższym poziomie.

Często podejmował ryzyko, świadomie wchodząc w ostre pozycje. Dla niego partia szachowa miała być dialogiem idei, a nie tylko testem pamięci.

Kariera po 1953 roku – zawsze w czołówce

Po Zurychu Bronstein wciąż należał do światowej elity. Wygrywał lub współdzielił pierwsze miejsca w wielu turniejach, m.in. w Gothenburgu 1955, gdzie wygrał międzystrefowy bez porażki, i regularnie walczył w cyklach mistrzostw świata, choć już nigdy nie był tak blisko korony jak w 1951 roku.

W latach 60. i 70. jego styl gry pozostał niezwykle atrakcyjny, choć młodsza generacja radzieckich arcymistrzów, z Talem, Spasskim czy Karpowem na czele, zaczęła przejmować rolę liderów. Mimo upływu lat Bronstein wciąż przyciągał publiczność swoją odwagą i niekonwencjonalnymi decyzjami.

Pisarski dorobek – mistrz słowa i szachowej opowieści

Bronstein był nie tylko wielkim graczem, ale też wyjątkowym autorem. Jego książki i artykuły do dziś uchodzą za wzór łączenia głębi z przystępnością.

Najważniejsze książki Davida Bronsteina:

• „Zurich International Chess Tournament 1953” – klasyka literatury szachowej, opis legendarnego turnieju kandydatów,
• „The Sorcerer’s Apprentice” – autobiograficzny zbiór partii i wspomnień, napisany wspólnie z Tomem Fürstenbergiem,
• „200 Open Games” – praktyczny przewodnik po otwartych grach, pełen dynamicznych przykładów,
• „Modern Chess Self-Tutor” – samouczek nowoczesnych szachów dla ambitnych graczy,
• „Bronstein on the King’s Indian” – osobisty podręcznik do ukochanej obrony królewsko-indyjskiej,
• „Secret Notes” – wydane pośmiertnie zapiski i analizy, odsłaniające kulisy turniejów i meczów o mistrzostwo świata.

W swoich książkach Bronstein zawsze starał się pokazać ideę, a nie tylko „najlepszy ruch”. Dzięki temu jego teksty są inspirujące również dla współczesnego czytelnika, przyzwyczajonego do silników i tabel debiutowych.

Ciekawostki o Davidzie Bronsteinie

• Znany był z tego, że potrafił bardzo długo myśleć nad pierwszym ruchem – dla niego każda partia była „nową historią”.
• Przez wiele lat prowadził popularną rubrykę szachową w dzienniku „Izwiestia”, przybliżając szachy szerokiej publiczności.
• Chętnie grał Gambit królewski na najwyższym poziomie, udowadniając, że romantyczne idee mogą działać także w erze „naukowych” szachów.
• W życiu prywatnym był pogodny i dowcipny, ale wobec własnych partii – bezlitośnie krytyczny.
• Do końca życia interesował się nowinkami teoretycznymi i z ciekawością śledził rozwój komputerów szachowych.

Dane biograficzne

Jeśli chcesz poczuć, czym są kreatywne i żywe szachy – studiuj partie Davida Bronsteina.

Zdjęcie: Eric Koch / Anefo, Nationaal Archief, Holandia, licencja CC BY-SA 3.0 NL , via Wikimedia Commons.