Savielly (Salo) Tartakower (1887–1956)

Poeta hipermodernizmu – żołnierz, lingwista, aforysta i mistrz, który szachy zamienił w błyskotliwy komentarz do życia.

Savielly Grigoriewicz Tartakower urodził się 21 lutego 1887 roku w Rostowie nad Donem, w rodzinie żydowskiej z galicyjskimi korzeniami. Dzieciństwo spędził we Lwowie, studiował prawo w Wiedniu, walczył w armii austriackiej w czasie I wojny światowej, reprezentował Polskę na olimpiadach szachowych, a po II wojnie światowej osiadł we Francji. Był obywatelem wielu krajów, ale przede wszystkim – obywatelem szachów.

Życie między wojnami, językami i szachownicą

Tartakower mówił biegle kilkoma językami, pisał po niemiecku, francusku i polsku. Jego biografia jest dramatyczna: stracił rodziców w pogromach, przeżył dwie wojny światowe, kilkakrotnie zmieniał obywatelstwo. Mimo to zachował niezwykłe poczucie humoru.

W latach 20. i 30. należał do ścisłej czołówki świata. Grał turnieje z Capablanką, Alechinem, Laskerem i Rubinsteinem. Na olimpiadach szachowych wielokrotnie reprezentował Polskę (m.in. złoty medal drużynowo w Hamburgu 1930), później – Francję.

Podczas II wojny światowej walczył w oddziałach Wolnej Francji. Po wojnie mieszkał w Paryżu, gdzie grał, pisał i komentował szachy aż do śmierci w 1956 roku.

Styl gry – między ironią a głębią

Tartakower należał do kręgu hipermodernistów obok Nimzowitscha i Réti’ego, ale jego szachy miały własny charakter. Łączył solidną podstawę pozycyjną z gotowością do ofiar i ryzyka.

• Debiuty elastyczne – chętnie grał systemy, które zostawiały pionową strukturę otwartą na późniejsze decyzje.
• Gotowość do prowokacji – lubił podsuwać przeciwnikowi „kuszące” możliwości, które w dłuższej perspektywie okazywały się pułapką.
• Głęboka obrona – potrafił przyjąć presję, by potem nagle przejąć inicjatywę.
• Wyczucie praktyczne – grał tak, by przeciwnikowi było trudno znaleźć dobre ruchy przy szachownicy, nie tylko w analizie.

Na jego cześć nazwano kilka ważnych systemów debiutowych, m.in. wariant Tartakowera w obronie słowiańskiej i w obronie hetmańsko-gambitowej – solidne, elastyczne systemy, które do dziś pojawiają się w partiach arcymistrzów.

Człowiek aforyzmów – szachowy komentator świata

Tartakower słynął z niezwykłego poczucia humoru. Jego aforyzmy weszły na stałe do szachowego języka – cytowane są na turniejach, w książkach i memach.

Przypisuje mu się m.in. takie myśli:

• „Błędy są już na szachownicy – wystarczy je popełnić.”
• „Zwycięzcą partii zostaje ten, kto popełni przedostatni błąd.”
• „Nikt jeszcze nie wygrał partii, poddając się.”

Niezależnie od dokładnego brzmienia, duch tych zdań oddaje jego filozofię: szachy to gra ludzi, a ludzie popełniają błędy. Trzeba umieć z nimi żyć – i z nich korzystać.

„Szachy są morzem, w którym komar się napije, a słoń utonie.” — przypisywane Tartakowerowi

Najsłynniejsze partie Tartakowera

Tartakower nie zawsze był „maszyną wyników”, ale pozostawił po sobie wiele partii, które do dziś inspirują szachistów.

• Tartakower – Nimzowitsch – klasyczna walka dwóch hipermodernistów, w której prowokacyjne ustawienie białych figur zamienia się w silny atak.
• Tartakower – Bogoljubow – pokaz jego umiejętności tworzenia komplikacji z pozornie spokojnej pozycji.
• Partie olimpijskie w barwach Polski – wiele z nich to wzór walki drużynowej: bezkompromisowa gra, nawet kosztem ryzyka.

Jego partie rzadko są „idealne” w sensie komputerowym, ale często są idealne dydaktycznie – pełne planów, punktów zwrotnych i motywów taktycznych, które łatwo zapamiętać.

Tartakower jako autor – „hipermodernista z piórem”

Podobnie jak Réti, Tartakower był wybitnym pisarzem szachowym. Jego książki łączą głębię z lekkim stylem.

• „Die Hypermoderne Schachpartie” – jedna z podstawowych książek o nowoczesnych ideach w debiucie i strategii, napisana żywym, barwnym językiem.
• „Bréviaire des échecs” / „The Game of Chess” – znakomity podręcznik, który wprowadza w świat szachów od podstaw po zaawansowane idee.
• „500 Master Games of Chess” (wspólnie z J. du Montem) – antologia wielkich partii z komentarzem, świetne źródło do nauki historii szachów.

Jako publicysta Tartakower był wszędzie: pisał komentarze turniejowe, felietony, analizy. W wielu krajach właśnie z jego tekstów czytelnicy uczyli się, jak patrzeć na partie mistrzów.

Kim był Tartakower dla Złotej Ery Mistrzów?

Jeśli Capablanca symbolizuje prostotę, Alechin – atak, Rubinstein – końcówki, a Réti – nowe idee, to Tartakower jest ich komentatorem i tłumaczem. Łączył świat klasyków z hipermodernizmem, teorię z praktyką, powagę z humorem.

Jego dziedzictwo to:

• systemy debiutowe używane do dziś na najwyższym poziomie,
• książki, które wciąż uczą kolejne pokolenia szachistów,
• aforyzmy, które przypominają, że szachy są grą ludzi, nie komputerów.

Najważniejsze książki Savielly’ego Tartakowera

• Die Hypermoderne Schachpartie – klasyka literatury hipermodernistycznej, pełna idei i przykładów.
• Bréviaire des échecs / The Game of Chess – uniwersalny podręcznik, który można czytać jak kurs szachów od podstaw do poziomu zaawansowanego.
• 500 Master Games of Chess (z J. du Montem) – kopalnia partii historycznych z przystępnym komentarzem.

Dane biograficzne

Tartakower nie tylko grał w szachy – on je komentował, tłumacząc światu, o co w nich naprawdę chodzi.