Borys Spasski (1937–2025)

Dziesiąty mistrz świata, uniwersalny styl, bohater „Meczu stulecia” – szachista, który potrafił grać wszystko przeciw każdemu.

Boris Spasski 1969 -1972

Borys Wasiljewicz Spasski (ang. Boris Spassky) był jednym z najbardziej kompletnych szachistów XX wieku. Mistrz świata w latach 1969–1972, dwukrotny mistrz ZSRR, wielokrotny medalista olimpiad i symbol Złotej Ery Mistrzów. Dla masowej publiczności pozostał przede wszystkim rywalem Bobby’ego Fischera w legendarnym meczu Reykjavik 1972, ale jego dorobek to znacznie więcej niż „ten jeden mecz”

Od leningradzkiego wunderkinda do mistrza ZSRR

Spasski urodził się 30 stycznia 1937 roku w Leningradzie (dziś Petersburg). Szachów nauczył się jako pięciolatek, a jego talent bardzo szybko zwrócił uwagę trenerów – już jako nastolatek należał do najzdolniejszych młodych graczy Związku Radzieckiego. 

W wieku 15 lat został najmłodszym mistrzem ZSRR, a w wieku 18 lat – jednym z najmłodszych arcymistrzów na świecie. Jego styl od początku wyróżniał się swobodą i wszechstronnością: potrafił grać ostre gambity, klasyczne struktury pozycyjne i głębokie końcówki na najwyższym poziomie.

W latach 60. regularnie plasował się w czołówce najsilniejszych turniejów świata, a w Mistrzostwach ZSRR – najtrudniejszym turnieju krajowym na świecie – dwukrotnie sięgnął po złoto (1961, 1973) i kilkukrotnie dzielił pierwsze miejsce.

Droga na tron – mecze z Petrosjanem

Droga Spasskiego do tytułu mistrza świata prowadziła przez długie cykle kandydackie. W 1966 roku zmierzył się po raz pierwszy z mistrzem świata Tigranem Petrosjanem. Mecz był zacięty, ale ostatecznie zakończył się zwycięstwem Petrosjana 12,5–11,5 – Spasski musiał poczekać na swoją chwilę chwały.

Nie zrezygnował. W kolejnym cyklu znów przeszedł przez turnieje międzystrefowe i kandydackie, by ponownie stanąć naprzeciw Petrosjana w Meczu o mistrzostwo świata 1969. Tym razem wygrał przekonująco – 12,5–10,5 – i został dziesiątym mistrzem świata w historii.

Jako świeżo koronowany mistrz świata Spasski błyszczał w prestiżowych turniejach w San Juan, Amsterdamie czy Göteborgu, pokazując, że jego tytuł nie był przypadkiem, a forma – bardzo stabilna.

Reykjavik 1972 – „Mecz stulecia” z Fischerem

W historii szachów niewiele jest wydarzeń, które przebiły się do mediów na całym świecie. Mecz o mistrzostwo świata Spasski – Bobby Fischer (Reykjavik 1972) był jednym z nich. Starcie reprezentanta ZSRR z Amerykaninem w środku zimnej wojny miało wymiar polityczny, kulturowy i medialny. 

Bobby Fischer przyjechał do Islandii po serii spektakularnych wyników, ale przed meczem miał z Spasskim ujemny bilans – nigdy wcześniej go nie pokonał w klasycznej partii. Mimo to w Reykjaviku Amerykanin zagrał jeden z najlepszych turniejów życia, wygrywając 12,5–8,5 i przerywając 24-letnią dominację radzieckich mistrzów świata. 

Spasski, mimo przegranej, zapisał się w pamięci kibiców jako wzór sportowej postawy. Po jednej z przegranych partii wstał od stolika i… z aplauzem pogratulował Fischerowi pięknej gry. Do dziś jest to przywoływane jako przykład prawdziwego szacunku między rywalami. 

Borys Spasski i Bobby Fischer  fot.-J.-Walter-Green-AP 

Styl gry – uniwersalny mistrz, od Królewskiego Gambitu po techniczne końcówki

Borys Spasski uważany jest za jednego z najbardziej uniwersalnych szachistów w historii. W odróżnieniu od wielu mistrzów, którzy mieli wyraźnie zarysowany „profil” (atak, technika, pozycja), Spasski potrafił grać:

• romantyczne, ostre debiuty – jak Gambit królewski, którym odnosił spektakularne zwycięstwa,
• klasyczne systemy pozycyjne, oparte na manewrach i walce o pola,
• chłodne, techniczne końcówki, w których cierpliwie realizował niewielką przewagę. 

Szczególną sławę przyniosły mu partie w Gambicie królewskim. Spasski stosował to historyczne, ryzykowne otwarcie przeciwko najsilniejszym rywalom, osiągając imponujące wyniki – współcześni komentatorzy podkreślają, że w tym debiucie uzyskał około 78% punktów.

Jego gra była pełna energii, ale zarazem „ludzka” – nie opierała się na suchych wariantach, lecz na zrozumieniu pozycji. Garri Kasparow określał go jako mistrza, który „czuł każdą strukturę pionową”, a jednocześnie nie bał się ofiar i ryzyka, jeśli wymagała tego pozycja. 

Po detronizacji – Francja, olimpijskie medale i rematch z Fischerem

Po utracie tytułu w 1972 roku Spasski wciąż należał do ścisłej czołówki. W cyklu kandydatów 1974 dotarł do półfinału, gdzie przegrał z Anatolijem Karpowem – przyszłym mistrzem świata. 

W 1976 roku wyemigrował do Francji, a w 1978 roku przyjął obywatelstwo francuskie. Reprezentował Francję na trzech olimpijskich turniejach (1984–1988), grając na pierwszej szachownicy. 

W 1992 roku ponownie zagrał mecz z Fischerem – tym razem towarzyski, ale rozgrywany z dużymi nagrodami w Jugosławii, mimo sankcji ONZ. Pojedynek wzbudził kontrowersje polityczne, jednak dla wielu kibiców był nostalgicznym powrotem do czasów „Meczu stulecia”.

Ostatnie lata i dziedzictwo

W późniejszych latach Spasski zmagał się z problemami zdrowotnymi – m.in. z udarem w 2010 roku – jednak pozostawał aktywny w środowisku szachowym, uczestnicząc w pokazach, analizach i spotkaniach z kibicami.

Po latach życia we Francji powrócił do Rosji; ostatnie lata spędził w Moskwie. Zmarł 27 lutego 2025 roku w wieku 88 lat. W nekrologach podkreślano nie tylko jego wyniki, ale też kulturę osobistą, poczucie humoru i sportową postawę. Dla wielu był „dżentelmenem szachownicy” i symbolem całej epoki. 

Najważniejsze książki i partie Spasskiego

Współcześnie dorobek Spasskiego popularyzują m.in. książki biograficzne i zbiory partii, takie jak dwutomowe „Boris Spassky’s Best Games” Tibora Karolyi czy nowsze opracowania poświęcone jego twórczości.

Do najbardziej znanych partii Spasskiego należą m.in.:

• Spasski – Bronstein, Leningrad 1960 – słynny atak w Gambicie królewskim, z wieżą ofiarowaną na h7, uwieczniony nawet w filmie „Pozdrowienia z Rosji”,
• Spasski – Petrosjan, mecz o MŚ 1969 – modelowe partie pozycyjne przeciw mistrzowi obrony,
• Spasski – Fischer, Partia 1 i 2, Reykjavik 1972 – dramatyczny początek „Meczu stulecia”,
• liczne zwycięstwa w obronie sycylijskiej, hiszpańskiej i przeciwko królewsko-indyjskiej, pokazywane w podręcznikach strategii.

Ciekawostki o Borysie Spasskim

• Był pierwszym radzieckim szachistą, który na tak szeroką skalę grał Gambit królewski na najwyższym poziomie, z ogromnym powodzeniem.
• W reprezentacji ZSRR zdobył 13 medali olimpijskich (drużynowych i indywidualnych), notując fantastyczny wynik 69/94 (+45 −1 =48).
• Sceny z jego partii ze Spasski – Bronstein pojawiają się w filmie o Jamesie Bondzie „Pozdrowienia z Rosji”, co nadało jego twórczości szczyptę „popkulturowej” sławy.
• Znany był z poczucia humoru – potrafił po przegranej partii żartować z własnych błędów, rozładowując napięcie meczu.
• Do końca życia chętnie analizował partie młodych graczy, podkreślając, że „szachy są przede wszystkim radością gry, a nie tylko wynikami”.

Dane biograficzne

Jeśli chcesz zrozumieć, na czym polega prawdziwie uniwersalny styl gry – studiuj partie Borysa Spasskiego.

Boris Spasski – zdjęcie z turnieju IBM 1973, domena publiczna (CC0), via Wikimedia Commons / Nationaal Archief